به نام خدا

برآورد پارامترهاي ژنتيكي و محيطي صفات مهم اقتصادي
‏ در مرغ بومي آذربايجان غربي‏

www.anm.ir
چكيده ‏
ركورد صفات وزن بدن ( 12 هفتگي )، تعداد تخم مرغ ( در سه ماه اول توليد )، ميانگين وزن تخم مرغ ( در ‏هفته هاي 28 ، 30 و 32 ) و سن بلوغ جنسي تعداد 6872 قطعه مرغ و وزن بدن در 12 هفتگي 2105 قطعه ‏خروس مربوط به مركز اصلاح نژاد مرغان بومي آذربايجان غربي كه طي سال هاي 1367 تا 1380 جمع ‏آوري شده بود، با مدل حيوان چند صفتي مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته و (كو)واريانس هاي ژنتيكي و ‏محيطي بين اين صفات به روش حد اكثر درست نمايي محدود شده برآورد شده است.‏‎ ‎با استفاده از ‏پارامترهاي برآورد شده، وراثت پذيري صفات تعداد تخم مرغ، وزن تخم مرغ، وزن بدن و سن بلوغ جنسي ‏به ترتيب 08/0، 16/0، 14/0 و 20/0 بدست آمد.‏‎ ‎همبستگي هاي ژنتيكي و محيطي بين صفات نيز به همراه ( ‏كو ) واريانس هاي ژنتيكي و محيطي ارائه شده است.‏

كلمات كليدي: مولفه هاي واريانس، وراثت پذيري، همبستگي، مرغ بومي.‏
Estimation of genetic and environmental (co)variance component
from Native Fowls data of West Azerbaijan‎
Abstract
Performance records of 6872 female birds on body weight at the end of 12 ‎weeks of age (BW12), egg number(EN), egg weight (EW), age at sexual ‎maturity (ASM); and performance records of 2105 male birds on BW12 of ‎West Azarbayjan Native Fowls Breeding Center, collected over ten years ‎between 1989 to 2001, were analyzed using a multivariate Animal Model. ‎Restricted Maximum Likelihood was used to estimate genetic and ‎environmental variance of each trait and covariances among them. Using the ‎estimated (co)variance components, heritabilities of 0.08, 0.16, 0.14 and 0.20 ‎were obtained for EN, EW, Bw12 and ASM respectively. Genetic and ‎environmental covariances and correlations among traits are also presented. ‎‎.‎
‎ Keywords: Variance Component, Heritability, Correlation, Native Fowls.‎




مقدمه ‏
به منظور تکثیر، حفاظت از ذخایر ژنتیکی و اصلاح نژاد مرغان بومی کشور مراکز تکثیری و اصلاح نژادی از ‏سال 1365 شروع به فعالیت نمودند که هم اکنون 5 مرکز اصلاح نژادی در استان های مازندران، فارس، ‏اصفهان، آذربایجان غربی و یزد و 7 مرکز تکثیری و 50 مرکز ترویجی در سطح کشور در حال فعالیت ‏می باشند(1).‏

هم اکنون نزدیک به دو دهه از فعالیت در زمینه تکثیر، ترویج و اصلاح نژاد مرغان بومی کشور می گذرد ‏ودر این مسیر، فراز و نشیب های بسیاری از طرح تعطیلی مراکز مرغان بومی تا طرح تولید لاین پیموده شده ‏است. با نگاهی به گذشته به خوبی می توان دریافت که مرغ بومی شایستگی خود را به خوبی ثابت نموده و ‏نشان داده است که نقش بسیار مهم و اساسی در تولید پروتیین حیوانی به ویژه در روستا ها دارد. مرغان بومي ‏با هزينه بسيار پايين در شرايط روستايي، در آمد قابل توجهي توليد نموده و در مقايسه با هزينه و سرمايه صرف ‏شده، بازدهي به مراتب بيشتر از نژادهاي غير بومي دارا مي باشند. بنابراين حفظ اين نژادها و برنامه ريزي ‏جهت افزايش توليد و سودآوري آنها امري بسيار ضروري مي باشد. از جمله دلایل توجه به مرغان بومی ‏کشور عبارتند از:‏

• قدرت سازگاری و مقاومت بیشتر در مقابل شرایط محیطی و بیماری ها
• نیاز کمتر به هزینه نگهداری، امکانات و تکنولوژی پرورشی ‏
• ایجاد اشتغال و کمک به کاهش روند مهاجرت از روستا به شهر
• افزایش درآمد خانوار روستایی و تامین پروتیین مورد نیاز آنان‏
• استفاده بهینه از منابع غذایی و ضایعات غیر قابل استفاده ‏
• حفظ ذخایر ژنتیکی در منطقه و ممانعت از کاهش تنوع نژادی‏
• قابلیت استفاده در طرح های به نژادی و شناسایی قابلیت های ژنتیکی و اصلاح نژادی مرغان بومی ‏
• امکان تولید لاین های مرغ بومی
• حرکت در جهت خودکفایی و صادرات مرغ و تخم مرغ بومی
• توجه جهانی به ضرورت استفاده از محصولات ارگانیک و طبیعی
مرغان بومي علاوه بر اهميتي كه در بهبود اقتصاد خانوارهاي روستايي دارند، به عنوان ذخاير مهم ژنتيكي به ‏حساب آمده كه حفاظت از آنها براي نسل هاي آينده نيز ضروري است. چرا كه در بسياري موارد با گذشت ‏زمان و پيشرفت علم و آگاهي بيشتر نسبت به اهميت اقتصادي صفات مختلف، نيازهاي جديد مطرح مي شود ‏كه متخصصين اصلاح نژاد را بر آن مي دارد كه از ژن هاي بومي كه قبلا" اهميت زيادي داده نمی شد ‏استفاده نمايند (1). ‏

آگاهي از مولفه هاي (كو) واريانس صفات از گام هاي نخستين در طراحي هر برنامه اصلاح نژادي است. ‏براي محاسبه وراثت پذيري، تكرار پذيري، واريانس خطاي پيش بيني ( اعتماد پذيري ) و همبستگي هاي ‏ژنتيكي و محيطي نياز به استفاده از (كو) واريانس ها مي باشد. با آگاهي از پارامترهايي نظير وراثت پذيري و ‏همبستگي هاي ژنتيكي و محيطي بين صفات مي توان برنامه هاي اصلاح نژاد را ارزيابي كرده و پيشرفت هاي ‏ژنتيكي را پيش بيني نمود. صرف نظر از روش مورد استفاده در ارزيابي افراد، براي انتخاب بهترين افراد جهت ‏توليد نسل بعد نيز دانستن (كو) واريانس هاي ژنتيكي و محيطي ضرورت دارد. هم در روش هاي ارزيابي ‏ژنتيكي و هم در روش شاخص انتخاب كه مستقيما" از مشاهدات فنوتيپي به همراه ضرايب اقتصادي جهت ‏محاسبه شاخص انتخاب استفاده مي شود، نياز به دانستن ماتريس هاي (كو) واريانس ژنتيكي و محيطي وجود ‏دارد(4). ‏

مواد و روش ها ‏

مركز اصلاح نژاد و تكثير مرغ بومي آذربايجان غربي با اهداف ترويج و اصلاح نژاد مرغان بومي ايجاد ‏گرديد. برای ایجاد گله مولد مرغ وخروس هاي بومي هر منطقه از دورترين نقاط شهرستان ها و روستاهايي ‏كه كمترين احتمال ورود نژادهاي مرغان صنعتي و خارجي را داشتند جمع آوري و پس از قرنطينه و انجام ‏عمليات بهداشتي لازم گله اوليه تشكيل گرديد. آنگاه عمليات ركوردگيري انفرادي آغاز گرديد. صفات ‏وزن بدن ( در يك روزگي، 8 و 12 هفتگي و هنگام بلوغ جنسي ) تعداد تخم مرغ ( در سه ماهه اول تولید)، ‏وزن تخم مرغ (28 ، 30 و 32 هفتگي) و سن بلوغ جنسي مورد ركوردگيري قرار گرفته اند (1).‏

تا نسل چهار، انتخاب به صورت فنوتيپي و تنها با استفاده از ركورد هاي مرغان همان نسل و بدون استفاده از ‏ركوردهاي موجود در نسل هاي قبل و بدون دخالت دادن ركورد خروس ها انجام شده و از شاخص هاي ‏مختلفي استفاده شد كه توجيه علمي مكتوب و یا منتشر شده ای براي شاخص هاي انتخاب مورد استفاده ارائه ‏نشد. از نسل چهارم به بعد با استفاده از تمامي ركورد هاي موجود مرغ ها و خروس ها، جهت انتخاب ‏پرندگان برتر ابتدا پارامترهاي ژنتيكي و محيطي صفات فوق به روش حداكثر درستنمايي محدود ‏شدهREML) ‎‏ )‏‎ ‎ و با الگوريتم ‏DFREML‏ در حالت چهار صفتی محاسبه و آنگاه به كمك معادلات ‏مدل مختلط و با مدل حيوان ‏ ، ارزش هاي اصلاحي‏ ‏ صفات فوق به كمك نرم افزار بهينه پرداز(7) برآورد ‏شدند. ضرايب اقتصادي ‏ صفات فوق نيز با استفاده از آمار و اطلاعات اقتصادي هر مركز در هر سال به روش ‏تحليل سيستم ‏ و معادلات سود‏ ‏ به كمك نرم افزار ‏EcoDex‏ (8 و3) برآورد گرديد(3).‏

با استفاده از اطلاعات فوق و تعيين ژنوتيپ كل ، پرندگان برتر انتخاب و ميزان هم خوني گله و هم خوني ‏مورد انتظار نتاج نيز تعيين گرديد. آميزش پرندگان انتخابي به صورت تصادفي ‏ بوده است‎.‎‏ ‏‎ ‎نحوه آميزش تا ‏سال 1377 به صورت آميزش طبيعي انجام مي شد. به اين صورت كه تعداد 800 مرغ و 80 خروس در هر نسل ‏با توجه به شاخص هاي ارائه شده جهت تشكيل نسل آينده انتخاب و در پن هاي مخصوص قرار داده و با ‏استفاده از تله هاي تخم گذاري ركوردگيري انفرادي و ثبت مشخصات شجره اي انجام مي گرديد. اما در ‏نسل اخير آميزش به سيستم تصادفي و به روش تلقيح مصنوعي (با نسبت 25 مرغ با 1 خروس) انجام گرديد. ‏

در مطالعه حاضر، ركوردهاي صفات تعداد تخم مرغ (در سه ماه اول توليد)، ميانگين وزن تخم مرغ (در هفته ‏هاي 28، 30 و 32)، وزن بدن و سن بلوغ جنسي مرغ ها (6872 قطعه) و ركورد وزن بدن خروس ها (2105 ‏قطعه) كه طي 6 نسل از سال 1367 تا 1380 در مركز اصلاح نژاد مرغ بومي آذربايجان غربي ثبت شده بود، ‏مورد استفاده قرار گرفت. در ابتدا تمامي ركوردهاي موجود جمع آوري و تكميل گرديد و صحت اطلاعات ‏مورد بررسي و ارزيابي قرار گرفت. آنگاه عمل كد گذاري روي شماره هاي پرندگان اعمال گرديد. به اين ‏صورت كه كد مركز پرورش، كد سال تولد پرنده و كد جنس به ابتداي شماره پاي هر پرنده اضافه گرديد تا ‏از اشتباهات ناشي از تشابه شماره ها جلوگيري شود.‏

براي برآورد مولفه هاي كوواريانس از نرم افزار ‏D F RE M L‏ (12 ) و مدل حيوان زير در حالت چهار صفتی ‏استفاده شد.‏
yi = X i b i + Z i a i + e i
كه در آن:‏
yi‏ بردار مشاهدات ‏i‏ امين صفت، ‏b i‎‏ بردار اثرات ثابت موثر بر مشاهدات ‏i‏ امين صفت، ‏a i‎‏ بردار ارزش هاي ‏اصلاحي حيوانات براي ‏i‏ امين صفت، ‏e i‏ بردار اثرات باقي مانده موثر برمشاهدات‏‎ i ‎‏ امين صفت، ‏Xi‏ ماتريس ‏ضرايب اثرات ثابت، ‏Z i‏ ماتريس ضرايب ارزش هاي اصلاحي بوده و ‏i = 1 , … , 4 ‎‏ به ترتيب نماينده ‏صفات وزن بدن، تعداد تخم مرغ، وزن تخم مرغ و سن بلوغ جنسي مي باشد. ‏

بردار اثر ثابت ‏b 1‎‏ براي صفت وزن بدن شامل تركيب سال _ نوبت جوجه كشي (‏HY‏ ) و اثر جنس ، بردار ‏اثر ثابت ‏b 2‎‏ براي صفت تعداد تخم مرغ شامل اثر ‏HY‏ و متغير كمكي تعداد روزهاي ركوردگيري و ‏بردارهاي اثر ثابت ‏b 3 ‎‏ و ‏b 4‎‏ براي صفات وزن تخم مرغ و سن بلوغ جنسي شامل اثر‏HY‏ مي باشند. ‏بردارهاي ‏‎ a 1 ‎تا ‏a 4‎‏ نيز به ترتيب حاوي اثرات تصادفي ارزش هاي اصلاحي وزن بدن، تعداد تخم مرغ، وزن ‏تخم مرغ و سن بلوغ جنسي مي باشند. اميدهاي رياضي و ( كو ) واريانس هاي اجزاي مدل عبارتند از :‏

‎ E(y i) = Xi bi , E(e i) = E(a i) = 0‎‏ ‏
‎ Cov (yi , yj ) = ZiAZj ‎ ij + I ij

Var ‎ = ‎ ‎ ‎

مي باشند.‏
‏ بردارهاي ‏a ‎‏ و ‏b‏ به ترتيب شامل بردار هاي چهار گانه ‏ai ‎‏ و ‏ei‏ هستند و ‏ ‏ نيز علامت ضرب مستقيم دو ‏ماتريس است. ‏A‏ ماتريس ضرايب روابط خويشاوندي حيوانات بوده و ماتريس هاي ‏G‏ و ‏R‏ نيز عبارتند از :‏

‎ G =‎ ‎ R =‎

كه ‏i ‏ و ‏i ‏ به ترتيب واريانس هاي ژنتيكي و محيطي صفت ‏i‏ و ‏ij ‏ و ‏ij ‏ به ترتيب ‏كواريانس هاي ژنتيكي و محيطي بين صفات ‏i‏ و‏j‏ هستند. ‏


ساختار داده هاي صفات مورد مطالعه
مشخصات داده های مورد استفاده مربوط به صفات وزن بدن، تعداد تخم مرغ، وزن تخم مرغ و سن بلوغ در ‏جدول 1 ارایه شده است.‏

جدول 1- ميانگين، انحراف معيار و ضريب تغييرات صفات مورد مطالعه

صفت BW
‏(گرم)‏ EN
‏(تعداد)‏ EW
‏(گرم)‏ ASM
‏(روز)‏
ميانگين ‏90/1258‏ ‏44/33‏ ‏70/50‏ ‏80/179‏
انحراف معيار ‏72/214‏ ‏99/12‏ ‏14/4‏ ‏84/16‏
ضريب تغييرات ‏05/17‏ ‏85/38‏ ‏17/8‏ ‏36/9‏


نتايج و بحث

برآورد مولفه هاي واريانس و كوواريانس صفات تعداد تخم مرغ، وزن تخم مرغ، وزن بدن و سن بلوغ جنسي ‏در جدول 2 ارائه شده است. ضرايب وراثت پذيري صفات و كوواريانس هاي ژنتيكي و محيطي بين صفات ‏فوق نيز در جدول 3 ارائه شده است.‏


جدول 2- واريانس هاي ‏ ‏ (قطر جدول)، كوواريانس هاي ژنتيكي (بالاي قطر_سمت چپ) و ‏كوواريانس هاي محيطي (زير قطر) صفات وزن بدن، تعداد تخم مرغ، وزن تخم مرغ و سن بلوغ جنسي مرغان ‏بومي آذربايجان غربي، برآورد شده به روش ‏REML‏ و در حالت چهار صفتي.‏

صفت تعداد
تخم مرغ وزن
تخم مرغ وزن بدن سن
بلوغ جنسي
تعداد تخم مرغ a‏ 36/6‏ ‏17/0-‏ ‏78/18-‏ ‏58/6-‏
b‏ 78/80‏
وزن تخم مرغ ‏12/2-‏ ‏53/1‏ ‏36/0‏ ‏59/0-‏
‏81/8‏
وزن بدن ‏26/17‏ ‏99/12‏ ‏1017‏ ‏41/9‏
‏6255‏
سن بلوغ جنسي ‏34/31-‏ ‏30/8‏ ‏41/77-‏ ‏14/54‏
‏24/218‏
a = g2‎
b = e2‎





جدول 3- وراثت پديري (قطر جدول)، همبستگي هاي ژنتيكي (بالاي قطر _ سمت چپ) و همبستگي هاي ‏محيطي (زير قطر) صفات وزن بدن، تعداد تخم مرغ، وزن تخم مرغ و سن بلوغ جنسي مرغان بومي آذربايجان ‏غربي، برآورد شده به روش ‏REML ‎‏ و در حالت چهار صفتي.‏

صفت تعداد ‏تخم مرغ وزن تخم ‏مرغ وزن بدن سن بلوغ ‏جنسي
تعداد تخم مرغ ‏08/0‏ ‏05/0-‏ ‏22/0-‏ ‏34/0-‏
وزن تخم مرغ ‏08/0-‏ ‏16/0‏ ‏009/0‏ ‏06/0-‏
وزن بدن ‏02/0‏ ‏05/0‏ ‏14/0‏ ‏04/0‏
سن بلوغ جنسي ‏24/0‏ ‏19/0‏ ‏07/0-‏ ‏20/0‏

وراثت پذيري صفات وزن بدن، وزن تخم مرغ ، سن بلوغ جنسي و تعداد تخم مرغ پايين مي ‏باشد.‏‎ ‎همبستگي ژنتيكي بين وزن بدن با تعداد تخم مرغ منفي و پايين‎ ‎‏( 22/0-) مي باشد و ‏همبستگي ژنتيكي بين وزن بدن و وزن تخم مرغ مثبت و ضعيف(009/0) مي باشد‎)‎‏ جدول 3‏‎(‎‏. ‏
همبستگي ژنتيكي متوسط و منفي(0.34- ) بين صفات سن بلوغ و تعداد تخم مرغ بيانگر اين نكته است كه در ‏صورت كاهش سن بلوغ جنسي مي توان تا حدي سبب افزايش تعداد تخم مرغ گرديد كه بسيار مطلوب ‏است. ‏‎ ‎بين صفات تعداد تخم مرغ و وزن تخم مرغ همبستگي منفي ضعيفي وجود دارد كه در نتيجه آن بهبود ‏يكي تا حدودي سبب كاهش روند ژنتيكي صفت ديگر خواهد شد بنابراين لازم است هنگام انتخاب، دقت ‏كافي به عمل آيد.‏

يكي از دلايل پايين بودن وراثت پذيري صفات در اين تحقيق، عدم ثبت كامل شجره بوده است. به اين ‏صورت كه در سه نسل اول اين مركز، به دليل عدم استفاد ه از پن هاي مخصوص و آميزش گله اي تنها ‏شماره مادر ها ثبت گرديد. از دلايل ديگر پايين بودن بودن وراثت پذيري را مي توان مربوط به عدم دقت در ‏ركوردگيري و ثبت ركورد ها دانست. در نهايت وجود غالبيت و تاثير ژن عمده نيز محتمل مي باشد كه لازم ‏است تحقيقاتي در اين زمينه صورت گيرد.‏

قابل ذكر است كه كياني منش و همکاران(2002) وراثت پذيري صفات وزن بدن، تعداد تخم مرغ، وزن تخم ‏مرغ و سن بلوغ جنسي مرغان بومي مازندران را به ترتيب 24/0، 14/0، 36/0 و 15/0 برآورد نمودند كه در ‏تمامي موارد بيشتر از برآورد هاي اين تحقيق مي باشند. همينطور در اين تحقيق همبستگي ژنتيكي بين صفت ‏تعداد تخم مرغ با صفات وزن تخم مرغ، وزن بدن و سن بلوغ جنسي به ترتيب 15/0-، 07/0-، 44/0-، ‏همبستگي ژنتيكي بين صفت وزن تخم مرغ با وزن بدن و سن بلوغ جنسي به ترتيب 33/0 و 13/0 و همبستگي ‏ژنتيكي بين صفت وزن بدن با سن بلوغ جنسي 12/0- گزارش شده است(11).‏

كياني منش و همکاران(1380) وراثت پذيري صفات وزن بدن، تعداد تخم مرغ، وزن تخم مرغ و سن بلوغ ‏جنسي مرغان بومي فارس را به ترتيب 69/0، 41/0، 65/0 و 50/0 برآورد نمودند كه در تمامي موارد بيشتر از ‏برآورد هاي اين تحقيق مي باشند. (4).‏

‎ ‎نيك بين(1377) وراثت پذيري صفات وزن بدن در 12 هفتگي، تعداد تخم مرغ، وزن تخم مرغ و سن بلوغ ‏جنسي را به ترتيب 37/0، 18/0، 38/0 و 35/0 با استفاده از ركوردهاي سه نسل مرغان بومي فارس برآورد ‏نمود(9). در اين تحقيق همبستگي ژنتيكي بين صفت تعداد تخم مرغ با صفات وزن تخم مرغ، وزن بدن و سن ‏بلوغ جنسي به ترتيب 28/0-، 02/0، 63/0-، همبستگي ژنتيكي بين صفت وزن تخم مرغ با وزن بدن و سن ‏بلوغ جنسي به ترتيب 26/0 و 23/0 - و همبستگي ژنتيكي بين صفت وزن بدن با سن بلوغ جنسي 53/0- ‏گزارش شده است.‏‎ ‎

كمالي(1995) با استفاده از ركوردهاي مرغان بومي فارس وراثت پذيري صفات وزن بدن در 12 هفتگي، ‏سن بلوغ جنسي، درصد توليد تخم مرغ و وزن متوسط تخم مرغ را به ترتيب 52/0، 53/0، 25/0 و 50/0 ‏برآورد نمود(10).‏

‎ ‎محمدآبادي(1378) به محاسبه ضرايب وراثت پذيري صفات وزن بدن در 12 هفتگي، وزن تخم مرغ، وزن ‏بدن هنگام بلوغ جنسي، سن بلوغ جنسي وتعداد تخم مرغ پرداخت. در اين تحقيق ضرايب وراثت پذيري ‏صفات فوق بر اساس مدل حيواني به ترتيب 39/0، 32/0، 40/0، 41/0، 35/0 ارائه گرديد(6).‏





قدرداني
از مساعدت مسئولين و كارشناسان اداره كل پرورش و اصلاح نژاد طيور و زنبور عسل وزارت جهاد ‏كشاورزي و همچنين كارشناسان مركز مرغ بومي سازمان جهاد كشاورزي استان آذربايجان غربي ‏سپاسگزاريم.‏

فهرست منابع
‏1.‏ بي نام، 1376. گزارش اداره كل پرورش و اصلاح نژاد طيور و زنبور عسل، اهداف، دستورالعمل ها و روش ‏هايي اجرايي طرح ملي مراكز پشتيباني مرغ بومي. معاونت امود دام، وزارت جهاد سازندگي.‏
‏2.‏ زيبايي، م. و فاطمي، م. 1372. بررسي عملكرد طرح اصلاح و تكثير مرغ بومي. معاونت امور دام، سازمان ‏جهاد سازندگي استان فارس.‏
‏3.‏ كياني منش، ح.1378. برآورد ضرايب اقتصادي صفات مهم توليدي در مرغان بومي مازندران. پايان نامه ‏كارشناسي ارشد، دانشكده علوم كشاورزي ساري، دانشگاه مازندران.‏
‏4.‏ كياني منش، ح ، نجاتي جوارمي، ا و کمالی،م. 1380. برآورد پارامترهاي ژنتيكي و محيطي مرغان بومي ‏استان فارس ، نشريه پژوهش و سازندگي، شماره 53. صص 9-6.‏
‏5.‏ كياني منش، ح ، نجاتي جوارمي، ا و رحيمي، ق.1379. برآورد ضرايب اقتصادي صفات مهم توليدي در ‏مرغان بومي. مجله كشاورزي وعمران روستایی، دانشکده ابوریحان، دانشگاه تهران. جلد 3 شماره 1، صص ‏‏61-53.‏
‏6.‏ محمد آبادي، م. (1378). برآورد پارامتر، روند ژنتيكي و تعيين شاخص انتخاب در مرغان بومي استان فارس. ‏پايان نامه كارشناسي ارشد، دانشكده كشاورزي ، دانشگاه شيراز.‏
‏7.‏ نرم افزار حل معادلات مدل مختلط بهينه پرداز. 1380. موسسه بين المللي اطلاع رساني كشاورزي مبارك ‏انديش و شركت نهاده هاي دامي جاهد.‏
‏8.‏ نرم افزار محاسبه ضريب اقتصادي ‏EcoDex‏. 1380. کیانی منش، ح و نجاتی جوارمی، ا.‏
‏9.‏ نيك بين، س. 1377. برآورد پارامترهاي ژنتيكي مر غ هاي بومي استان فارس. پايان نامه كارشناسي ارشد، ‏دانشكده كشاورزي ، دانشگاه تربيت مدرس.‏
‎10.‎ Kamali, M. A. 1995. Development of Selection indices for indigenous hens of ‎Iran. M.Sc. Thesis, Godollo University, Hungary.‎

‎11.‎ Kiani Manesh, H. R, A. Nejati-Javaremi and D. Saneei. 2002. Estimation of ‎‎(co)variance components of economically important traits in Iranian Native ‎Fowls. Proc of the 7th world congress on genetics applied to livestock ‎improvement. France, Montpellier. 04 - 30.‎

‎12.‎ Meyer, K. 1997. Suit of programs for the estimate of (co)variance components. ‎Proc of the 6th world congress on genetics applied to livestock improvement.‎